Chieh-she-shuai Çince: 阿史那結社爾 | |
---|---|
Göktürk tigini | |
Ölüm | 19 Mayıs 639 Vey Irmağı |
Hanedan | Aşina |
Babası | Şipi Kağan |
Dini | Tengricilik |
A-shih-na Chieh-she-erh ya da A-shih-na Chieh-she-shuai[1] veya Ashina Jiesheshuai, Geleneksel: 阿史那結社率 / Basit.: 阿史那结社率 ,[2][3][4][5][6] Pinyin: āshǐnà jiēshèshuai, Wade-Giles: ashihna chieh-she-shuai, Orta Çağ Çincesi: (Guangyun): ʔɑ-ʃĭə˥-nɑ˩ kiet-ʑĭa˥-ʃĭuĕt, d. ? - ö. 19 Mayıs 639), Doğu Göktürk Kağanlığında Aşina (Aşina, Aşena, Asena, Asina) ailesinin mensuplarından ve Çin Tang Hanedanında Chunglangchiang (Zhonglangjang, 中郎將, "Korgeneral")lığa[2][7] kadar yükseltilen Fan-chiang (蕃將 / 蕃将, fānjiāng, "Yabancı general")lardandır.[8] Şipi Kağan'ın oğullarından olup "Tuli Kağan" (突利可汗, Tölis qaγan, küçük kağan)[2] unvanını kullanan Ashina Shihpopi (阿史那什缽苾 / 阿史那什钵苾, āshǐnà shénbōbié, d. 602 - ö. 631)'nin kardeşidir.[9] Türk tarihçiliğinde, ilk kez Nihal Atsız tarafından kullanılan Kürşad adıyla bilinmektedir.
27 Mart 630[10] tarihinde Yin Dağları (Çogay) civarında meydana gelen Yinshan Muharebesi (陰山之戰 / 阴山之战, yīnshān zhī zhàn)'nde yenilen Illig Kağan'ın esir düşüp Doğu Göktürk Kağanlığı'nın yıkılmasından önce, 21 Aralık 629[11] tarihinde ağabeyi (aynı zamanda Tai Tsung'un kan kardeşi) Tölis Kağan'ın Tang Hanedanı'na sığınmasıyla birlikte geldi ve zamanla yükseldi.[2][12] Ancak Chieh-she-shuai düzenbaz olduğu için Tölis Kağan tarafından dışlandı. Chieh-she-shuai ağabeyine karşı kin besledi ve Tölis Kağan'a iftira atıp Tang Hanedanı'na karşı isyan etmeyi planlamakta olduğunu Tai Tsung'a ihbar etti.[5][13] Ondan sonra imparator Tai Tsung, Chieh-she-shuai'yi önemsemez oldu ve rütbesi uzun süre yükselmedi.[5]
Shunchou (Eyaleti) Askerî Valiliğine atanmış Tölis Kağan, 631 yılında imparatoru ziyaret etmek üzere yola çıkıp Pingchou'ya kadar geldiğinde hastalıktan 29 yaşında öldü. Tai Tsung çok üzüldü ve Chungshu Shihlang ("Özel Kalem Bakanlığı Müsteşarı") Ts'en Wenpen'e bir kitabe yazdırdı. Ardılı olarak Ho-lo-ku[14] (阿史那賀邏鶻 / 阿史那贺逻鹘, āshǐnà hèluógǔ) getirildi.[2][6]
13 Mayıs 639[15] tarihinde Tai Tsung yaz sarayı olan Chiu-ch'eng Sarayı (九成宮 / 九成宫, jiǔchéng gōng)[16][17]'na geldi.[5] Chieh-she-shuai gizlice eski kabileleriyle irtibata geçerek yaklaşık 40 yandaşı kazanıp imparatora karşı suikastı planladı.[5] Jiucheng Sarayı'ından Tai Tsung'un prensi olup Tai Tsung'un ölümünden sonra Kao Tsung olarak tahta geçecek olan Chin Kralı Li Chih 'in dışarı çıkarken açılacak kapıdan yararlanarak sarayın içine girerek doğrudan imparatorun yatak odasını basarak başarılı olabileceğini düşündü.[5]
19 Mayıs 639[18] tarihinde Ho-lo-ku'yu korumaya alıp gece sarayın dışında gizledi. Ancak o gün şiddetli fırtına yüzünden Li Chih saraydan çıkmayınca Chieh-she-shuai şafak vakti geldiğinde açığa çıkacaklarından endişe ettiği için saraya saldırdı.[5][19][20] Chieh-she-shuai ve adamları savaşarak dört savunma hattını aşarak onlarca muhafızı öldürdüler.[21] O sırada yardıma yetişen Che-ch'ung Sun Wu-k'ai[14] ve adamları mücadele ederek isyancıları geri püskürttüler.[21] İsyancılar ahıra sığınarak yirmi küsur atı çalıp kuzeye kaçtılar.[5] Vey Nehrini geçerek eski topraklarına ulaşmak amacındayken sınırdaki Tang devriyeleri tarafından yakalandılar ve kılıçla kesilerek öldürüldüler.[21] Yalnızca Tuli Kağan'ın oğlu Ho-lo-ku affedilerek Çin'in içlerindeki Ling-wai'a sürgün edildi.[22]
Chieh-she-shuai'nin isyanından sonra Göktürklerin Sarı Irmak'ın güneyinde bulunmalarının iyi olmadığını dile getirenler çoğaldı. Tai Tsung da Göktürk siyasetini değiştirmeye karar verdi.[23] 13 Ağustos 639[24] tarihinde Tai Tsung, "Sarayı Muhafız Birliği Sağ Wu-wei Büyük General",[25] Hua Eyaleti Askerî Müsteşarı ve Huai-hua Vilâyet Kralı[25] olan Li Simo (Aşina Simo)'yu Chilipi Kağan olarak atadı ve Kutao'nun verilmesine, çeşitli eyaletlerde oturan Göktürk ve etnik azınlıkları Sarı Irmak'ın kuzeyine götürmesine ve orada surlar inşa ederek uzun süre sınır kalelerini muhafaza etmesine dair ferman çıkardı. Ancak Chilipi Kağan Seyantolardan korkarak kaleden çıkmak istemeyince Tai Tsung, Sinong ("Tarım Bakanı") Kuo Sipen'i Seyontolara yollayarak, Göktürklerle savaşmaması talimatını verdi.[5]
Yizhi Nişidu 伊質泥師都 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Neduliu Şad 訥都六設 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Aşina 阿史 那 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Axian Şad 阿賢設 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Aşina Tuvu (Uluġ Yabġu) 吐務 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Bumın Ķaġan![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() 伊利可汗 βγwmyn γ’γ’n (552) | İştemi Yabġu Ķaġan![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() 室點密 Σιλζίβουλοσ (552 – 576) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Taspar Kağan 他鉢可汗 t’sp’r γ’γ’n (572 – 581) | Aşina Kutou 庫頭 | İssik Ķaġan 乙息記可汗 (552 – 553) | Buķan Ķaġan 木杆可汗 mwx’n x’γ’n Βώχανος (553 – 572) | Mahan Tigin | Rudan Ķaġan 褥但可 汗 | Türk Şad Τούρξαθος | Tardu Ķaġan 達頭可汗 Ταρδου (576 – 603) | Kakim | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Maġa Umna Ķaġan 菴羅 mγ’ wmn’ x’γ’n | Işbara Ķaġan 沙鉢略可汗 nw’’r x’γ’n (581 – 587) | Baga Ķaġan 莫賀可汗 (587 – 588) | Töremen Apa Ķaġan 大羅便 Τουρούμ (581 – 587) | İmparatoriçe Aşina 阿史那皇后 | Yaŋsu Tigin 鞅素特勤 | Böri Ķaġan 步離可汗 | Tu-lu | Külüg Sibir 莫賀咄可汗 (628 – 631) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Turan Ķaġan 都藍可汗 (588 – 599) | Kimin Ķaġan 启民可汗 Τουλδίχ (599 – 609) | Bağaşa Tulu Ķaġan 阿史那泥孰 (633 – 634) | Baga Şad 莫賀設 | Poşi Tigin 婆實特勤 | Niri Ķaġan 泥利可汗 nry x’γ’n (595 – 603) | Şikoey Ķaġan 射匱可汗 (611 – 618) | Tong Yabġu Ķaġan 統葉護可汗 (618 – 628) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Sibir Ķaġan 始畢可汗 (609 – 619) | Çula Ķaġan 處羅可汗/处罗可汗 (619 – 620) | İllig Ķaġan 頡利可汗 (620 – 630) | Yanto Şad | Böri Şad 步利設 | Çurı Ķaġan 處羅可汗 cwry x’γ’n (604 – 611) | İrbis Bolun Yabġu 肆葉護可汗 (631 – 633) | Tarduš Şad 呾度設 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Tölis Ķaġan 突利可汗 | Aşina Chieh-she-shuai 阿史那結社爾 | 奧射設 郁射設 | Tie-luo-chih 疊羅支 | Aşina Po-luo-men 阿史那婆羅門 | Yukuk Şad 欲谷設 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
賀邏鶻 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Sabahattin Ali Yüksek Muallim Mektebi'nden arkadaşı olan Hüseyin Nihal Atsız'dan bir piyes için tarihî ve kahramanca bir konu istedi ve Atsız "Kür Şad" adı ile anlattı.[26][27][28] Sabahattin Ali anlatılanları kullanarak "Kür Şad" adında âciz bir aşık karakter tasarladı ve bu karakterin yer aldığı Esirler adlı oyununu, 1 Haziran - 1 Eylül 1936 tarihleri arasında Varlık dergisinde yayımladı.[29] 1939 yılında Hüseyin Nihâl Atsız Kopuz dergisine verdiği yazısında "Kür Şad" 'dan bahsedip üniversite meydanında tek parçalı sade bir taşla kırk bir kılıçtan ibaret bir abidenin dikilmesini önerdi.[30] Daha sonra 1946 yılında kaleme aldığı Bozkurtların Ölümü romanındaki "Kür Şad" karakteri bu kişiden esinlenerek yaratılmıştır. (Ancak roman karakteri "Kür Şad" 'ın babası "Çuluk Kağan"'dır.[31][32][33]) Atsız, 1947 yılında Kür Şad dergisini yayımlamaya başladı ve derginin ilk sayısı için "En Büyük Türk Kahramanı Kür Şad" adlı yazıyı bizzat yazıp "Yarınki Türkeli" nde Kür Şad için ulu bir anıt düşündüğünü açıkladı.[34]
突利弟結社率,貞觀初入朝,歷位中郎將。十三年,從幸九成宮,陰結部落得四十余人,並擁賀邏鶻,相與夜犯禦營,逾第四重幕,引弓亂發,殺衛士數十人。折沖孫武開率兵奮擊,乃退。北走渡渭水,欲奔其部落。尋皆捕而斬之,詔原賀邏鶻,流於嶺外。Çeviri açıklamaları: 突利弟結社率,= Tuli'nin kardeşi Jiesheshuai; 貞觀初入朝,= Zhenguan döneminin ilk yıllarında Çine geldi; 歷位中郎將。 = rütbesi (yükseltirerek) Orta seviyeli general rütbesine (Generalin bir altı) kadar yükseltildi; 十三年,從幸九成宮,= (Zhenguan döneminin) 13. yılında (İmparator Tai Zong'a) refakat ederek Jiucheng sarayına geldi; 陰結部落得四十余人 = Gizlice kendi kabilesiyle anlaşıp 40 küsur kişiyi aldı ; 並擁賀邏鶻,= Heluogu'ya sahip çıkıp (yani abisinin oğlunu ismen lideri yaptı); 相與夜犯禦營,= Gece karargahını istila etti; 逾第四重幕,= dört katmanlı perdeyi aşıp; 引弓亂發,= rastgele ok attılar ; 殺衛士數十人 = onlarca muhafızı öldürdüler; 折沖孫武開率兵奮擊,乃退。 = Sun Wukai askerlere komuta ederek karşılık verdi ve geri çevirdi; 北走渡渭水,欲奔其部落。= Kuzeye kaçıp Vey Nehrini geçip kendi kabilesine ulaşmak istedi. 尋皆捕而斬之,= (Takip eden Tang askerleri tarafından) yakalandılar ve kılıçla kesilerek öldürüldüler; 詔原賀邏鶻,= Ho-lo-ku geri alındı; 流於嶺外。= Lingwai'ye sürgün edildi;
初,突厥突利可汗之弟結社率從突利入朝,歷位中郎將。居家無賴,怨突利斥之,乃誣告其謀反,上由是薄之,久不進秩。結社率陰結故部落,得四十餘人,謀因晉王治四鼓出宮,開門辟仗,馳入宮門,直指御帳,可有大功。甲申,擁突利之子賀邏鶻夜伏於宮外,會大風,晉王未出,結社率恐曉,遂犯行宮,逾四重幕,弓矢亂髮,衛士死者數十人。折衝孫武開等帥眾奮擊,久之,乃退,馳入御廄,盜馬二十餘匹,北走,度渭,欲奔其部落,追獲,斬之,原賀邏鶻投於嶺表。Çeviri açıklamaları: 資治通鑑/卷195 = Tzu chih t'ung chien, Cilt 195. 初,突厥突利可汗之弟結社率從突利入朝,歷位中郎將。 = Önce Göktürk Tuli Kağan'ın kardeşi Tuli'ye refakaten Çin'in başkentine geldi. Rütbesi Orta Seviyeli Generallığa kadar yükseltildi. 居家無賴,怨突利斥之,乃誣告其謀反,上由是薄之,久不進秩。 = Düzenbaz olduğu için Tuli Kağan tarafından dışlandı kin besledi ve iftira atıp Tang Hanedanı'na karşı isyan etmeyi planlamakta olduğunu ihbar etti. İmparator (Chieh-she-shuai'yi) önemsemez oldu ve rütbesi uzun süre yükselmedi. 結社率陰結故部落,得四十餘人,謀因晉王治四鼓出宮,開門辟仗,馳入宮門,直指御帳,可有大功。 = Chieh-she-shuai gizlice eski kabilesiyle anlaşıp 40 küsur kişiyi aldı. Chin Kralı Li Chih 'in "dördüncü davul" (saat) unda dışarı çıkarken açılacak kapıdan yararlanarak sarayın içine girip doğrudan imparatorun yatak odasını basarsa başarı ihtimali yüksek (olduğunu düşündü). 甲申,擁突利之子賀邏鶻夜伏於宮外,會大風,晉王未出,結社率恐曉,遂犯行宮,逾四重幕,弓矢亂髮,衛士死者數十人。 = Tuli'nin oğlu Holoku'yu himaye altına alıp gece sarayın dışında gizlediler. Şiddetli rüzgâr esti. Li Chih henüz çıkmadı. Chieh-she-shuai şafak vaktinin gelmesinden endişe etti. Nihayet sarayı istila etti. Dört katmanlı perdeyi aştılar. Rastgele ok attları. Onlarca muhafızı öldürdüler. 折衝孫武開等帥眾奮擊,久之,乃退,馳入御廄,盜馬二十餘匹,北走,度渭,欲奔其部落,追獲,斬之,原賀邏鶻投於嶺表。 = Sun Wukai ve adamları askerlere komuta edip şiddetle karşılık verdiler. Sonunda geri çevirdiler. İsyancılar imparatorun ahırına sığındılar. Yirmi küsur atı çaldılar. Kuzeye kaçıp Vey Nehri'yi geçip kendi kabilelerine sığınmak istediler. Yakalanıp kesildiler. Ho-lo-ku geri alındı ve Lingwai'ye sürgün edildi. Kaynak hatası: Geçersiz
<ref>
etiketi: "z195" adı farklı içerikte birden fazla tanımlanmış (Bkz: Kaynak gösterme)
後入朝,死並州道中,年二十九,帝為舉哀,亦詔文本文其墓,子賀邏鶻嗣。Çeviri açıklamaları: 後入朝 = Daha sonra Çin'in başkentine geldi. 死並州道中,= Yolunda Pingchou'fs öldü. 年二十九,= Yaşı 29 idi. 帝為舉哀 = İmparator bundan çok üzüldü. 亦詔文本文其墓 = Tsen Wenpen'e mezarı için bir kitabe yazdırdı. 子賀邏鶻嗣。= Oğlu Holoku ardılı oldu.
甲申,阿史那結社爾犯禦營,伏誅。Çeviri açıklamaları: 甲申 : Çin takvimine göre ay ve tarihi belirtiyor, 639 yılında ise 19 Mayıs'a denk geliyor. 阿史那結社爾犯禦營 : Ashina Jiesheshuai (TTK'nın kitabına göre A-shih-na Chieh-she-shuai), imparatorun karargahını istila etti. 伏誅 = (hıyanet) suçundan öldürüldü.