Het Oergermaans of Protogermaans is een reconstructie van de taal die rond het begin van de jaartelling (de datering is grof) gesproken werd in Noord-West- en Midden-Europa. Het is de taal waarvan zich in later eeuwen onder meer het Oudnoords, het Oudsaksisch, het Oudengels, het Oudfries, het Oudhoogduits, het Oudfrankisch en vervolgens het Oudnederfrankisch en het Gotisch, en uiteindelijk het Noors, Nedersaksisch, Engels, Westerlauwers, Sater- en Noord-Fries en het Nederlands zich als dochtertalen ontwikkelden. Van het Oudnederfrankisch is het moderne Nederlands op zijn beurt weer een dochtertaal.
Het Oergermaans is een hypothese: een door geleerden gereconstrueerde taal (dus niet hetzelfde als een kunsttaal). Met het Oergermaans wordt beoogd een fase van het Oudgermaans weer te geven, waaruit het karakter van de Germaanse taal zoals zij er in oorsprong zou kunnen hebben uitgezien, moet blijken. Op grond van vergelijkingen met oude overgeleverde Germaanse talen - voornamelijk Gotisch en Oudengels, in mindere mate ook Oudnoords en Oudhoogduits - kunnen de Oergermaanse grammatica en het lexicon min of meer herleid worden.
Men weet niet zeker waar en wanneer het Oergermaans gesproken werd. Zo rond het begin van de jaartelling zou er in de Germaanse taal nog een zekere eenheid hebben bestaan, maar bestonden er al dialecten.
Oorspronkelijk zouden de Germaanse stammen in de bronstijd in de regio rond Denemarken geleefd hebben. In de ijzertijd, dus vanaf ca. 800 v.Chr., is men begonnen zich over een groter gebied te verspreiden - waarschijnlijk werd al voor 200 v.Chr. het huidige Nederland door Germaanse stammen bewoond. De Germaanse volkeren hebben zich in de daaropvolgende eeuwen over een groter gebied in Europa verspreid, met het grootste verspreidingsgebied in de eerste eeuw na Christus. Daarna viel de Germaanse taal uiteen in onderling steeds meer van elkaar verschillende dialecten.
Deze dialecten leverden dan talen als Oudnoords, Gotisch en de verschillende West-Germaanse talen op. Pas in de 4e eeuw na Christus wordt er een boek in het Germaans geschreven, de Gotische Bijbel van Wulfila.
De reconstructie van het Oergermaans is altijd met veel discussie en onenigheid omgeven geweest, want het materiaal waarop men zich moet baseren is verre van ideaal. Een gereconstrueerde vorm wordt altijd door het teken *- voorafgegaan, om aan te duiden dat de vorm niet zeker is: *dagaz ‘dag’.
De oudste bronnen zijn Romeinse teksten uit de Oergermaanse periode. In deze teksten duiken Germaanse woorden op, die waarschijnlijk direct aan het Oergermaans zijn ontleend. Caesar schrijft zo over de ūrus ‘oeros’ en Tacitus vermeldt het woord glēsum ‘barnsteen’ (vgl. glas). Deze bronnen bevatten al met al zeer weinig relevante informatie over het Oergermaans.
Uit de 2e eeuw na Christus komen enkele inscripties in Scandinavië, in runen opgesteld. Bekend is de in het Oernoords geschreven zin op de vroeg-5e-eeuwse Gallehus-hoorns:
Deze bron is ouder dan de Gotische Bijbelvertaling, maar ook beperkter. Op basis van deze runeninscriptie valt dus over de syntaxis van het Oergermaans weinig met zekerheid te zeggen, en voor een duidelijk beeld van woordvorming en lexicon zijn de overige runeninscripties te kort, en vaak nog niet eens vertaald.
Een andere oude bron voor de reconstructie ligt buiten het Germaans. Net als het Latijn kennen sommige niet aan de andere Europese talen verwante talen leenwoorden uit het Oergermaans. In het Fins en Estisch, beide Fins-Oegrische talen, komt het woord kuningas ‘koning’ voor. Op basis hiervan heeft men de reconstructie *kuningaz voorgesteld.
Een uitgebreide reconstructie is op basis van dergelijk materiaal niet mogelijk. Daarom heeft men van beter overgeleverde talen als het Gotisch, het Oudengels, het Oudhoogduits en het Oudnoords gebruikgemaakt. Ook iets minder goed overgeleverde talen als het Oudfries, het Oudsaksisch en het Oudfrankisch kunnen inzichten verschaffen die van waarde zijn voor de reconstructies.
De oudste van deze talen, het Gotisch, werd gesproken rond de 4e eeuw na Christus, dus al honderden jaren na de periode van het Oergermaans. Er is, vergeleken met andere Germaanse talen tot dan toe, heel veel overgeleverd, nl. een vertaling van het Nieuwe Testament, maar die heeft vanuit taalwetenschappelijk oogpunt het manco dat het een erg letterlijke vertaling uit het Grieks is, dus wellicht is dit niet het Gotisch zoals het in die tijd werd gesproken en eventueel geschreven werd.
Een andere mogelijkheid tot reconstrueren wordt geboden door het eveneens gereconstrueerde Indo-Europees, hoewel de reconstructie van deze taal nog meer door discussies wordt omgeven, omdat schriftelijke bronnen geheel ontbreken. Op basis van Indo-Europese woordstammen kunnen de hieruit afgeleide Germaanse woorden gereconstrueerd worden. Bij deze manier van reconstrueren wordt op basis van een hypothese een andere hypothese opgesteld. Dit roept bij geleerden vaak tegenstand op, omdat de wetenschappelijke betrouwbaarheid ver te zoeken lijkt. De "omgekeerde" vorm van reconstrueren kan echter wel de Proto-Indo-Europese hypothese testen, als er langs twee wegen gereconstrueerd wordt: men reconstrueert dan een vorm zowel op basis van de bronnen, als op basis van de hypothese. Als in beide gevallen dezelfde vorm uit het onderzoek voorkomt, dan zou dit de Proto-Indo-Europese hypothese van meer onderbouwing kunnen voorzien.
Discussie over het Oergermaans is er te over. Enkele discussiepunten:
Ondanks de discussie is er een inmiddels toch een redelijke consensus bereikt over het karakter van het Oergermaans.
Bilabiaal | Dentaal | Alveolaar | Palataal | Velaar | Labiaal-velaar | |
---|---|---|---|---|---|---|
Nasaal | m | n | (ŋ) | (ŋʷ) | ||
Plofklank | p b | t d | k ɡ | kʷ ɡʷ | ||
Wrijfklank | ɸ (β) | θ (ð) | s z | x (ɣ) | xʷ | |
Tril | r | |||||
Approximant | j | w | ||||
Lateraal | l |
Het Oergermaans kende, in vergelijking met de moderne Germaanse talen, een vrij beperkt aantal articulatieplaatsen van klinkers. Er waren nog geen geronde voorklinkers als [y], die ontstonden pas later als gevolg van umlaut. Wel had het Oergermaans naast korte en lange ook overlange klinkers, en kende het een serie nasale klinkers; beide kwamen voornamelijk aan het einde van een woord voor.
|
|
Het Oergermaans had daarnaast de volgende tweeklanken:
Lange tweeklanken waren zeldzaam en kwamen vrijwel alleen in verbuigings- en vervoegingsuitgangen voor. De oude tweeklank /ei/ was veranderd in de lange eenklank /iː/, waardoor die niet meer voorkwam. [iu] was ontstaan uit oudere /eu/ door invloed van een /i/ of /j/ in de volgende lettergreep (zie boven), maar had nog geen status als zelfstandig foneem.
Het Oergermaans was een in hoge mate flecterende taal. Er bestonden naamvallen, verschillende werkwoordsvervoegingen en behalve enkelvoud en meervoud ook een tweevoud. Toch was het Oergermaans al minder rijk aan vormen dan het Latijn. Van de moderne Germaanse talen hebben het Duits, het IJslands en het Faeröers het best de vormenrijkdom van het Oergermaans behouden. Hoewel het Duits in verhouding met het om zijn conservatisme beroemde IJslands al behoorlijk vereenvoudigd is, hebben bepaalde Duitse dialecten veel meer dan de standaardtaal Oergermaanse vormen behouden (m.n. dialecten in Wallis, Zwitserland).
Het Oergermaans kende drie grammaticale geslachten: mannelijk, vrouwelijk en onzijdig. Bijvoeglijke naamwoorden en voornaamwoorden pasten zich aan het geslacht van het zelfstandig naamwoord aan. Ook pasten zij zich aan de naamval van het zelfstandig naamwoord aan.
Naar men veronderstelt had het Oergermaans zes naamvallen, en van twee andere naamvallen zouden in enkele gevallen resten nog behouden zijn. De moderne Germaanse talen kennen ten hoogste vier naamvallen — waarschijnlijk heeft het Oergermaans al vroeg ten minste een van zijn naamvallen verloren. De naamvallen zijn:
Van locatief (plaats) en ablatief (door wie iets gedaan wordt) zijn enkele resten overgebleven. De locatief is samengevallen met de datief, en de ablatief is samengevallen met de genitief, de datief of de instrumentalis.
De zelfstandige naamwoorden werden voorzien van uitgangen die afhingen van de stam van het woord. Er waren verschillende stammen: stammen eindigend op /a/, /ō/, /n/, /i/, en /u/. Mannelijk en onzijdig zijn de a-stammen, vrouwelijk zijn de o-stammen. De a- en de o-stammen werden ook weer in de ja-, wa-, respectievelijk jo- en wo-stammen onderverdeeld. Een voorbeeld van een ja-stam is *fanjan naast de verbogen naamval *fanjō, respectievelijk in het Nederlands veen en ven. Een voorbeeld van een wo-stam is *skadwo, dat tot Middelnederlands scāde en obliquus scāduwe, vervolgens Brabants sc(h)ade en Nederlands schaduw werd. Een wa-stam is bijvoorbeeld *snaiwaz, in het Nederlands sneeuw. De wa- en de wo-stammen komen we nog tegen in het Nederlands en Engels in zelfstandige naamwoorden die eindigen op -uw (bijv. schaduw), Engels -ow (bijv. shadow) en Nederlands en Engels -w (bijv. Nl sneeuw, Eng snow). De eerste stammen kwamen het meest voor en waren ook de basis van de verbuiging van bijvoeglijke naamwoorden. De /i/- en /u/- stammen vielen reeds vroeg grotendeels met de andere stammen samen. Men is er niet zeker van, of deze samenval al in de Oergermaanse periode moet zijn ingezet, of pas later, in de verschillende Germaanse dialecten, heeft plaatsgevonden. Er bestonden ook, zoals in het Nieuwnederlands, woorden die eindigden op /-er/, (vgl. Nl arbeider, werkster) en die een aparte verbuiging kenden.
Hieronder de verschillende vormen van *dagaz ‘dag’, een /a/-stam:
Enkelvoud | Meervoud | |
---|---|---|
Nominatief | dagaz | dagōz |
Genitief | dagesa of dagasa | dagō̃ⁿ |
Datief | dagai | dagamiz |
Accusatief | dagan | daganz |
Bij het zelfstandig naamwoord *dagaz werden instrumentalis en vocatief waarschijnlijk niet onderscheiden. Bij andere begrippen hebben deze naamvallen langer gefunctioneerd. Hieronder daarom *wulfaz ‘wolf’, een andere /a/-stam, en *gastiz ‘gast’, een /i/-stam.
/a/-stammen | /i/-stammen | |||
---|---|---|---|---|
Enkelvoud | Meervoud | Enkelvoud | Meervoud | |
Nominatief | *wulfaz | *wulfōs, -ōz | *gastiz | *gastijiz |
Genitief | *wulfisa, -asa | *wulfō̃ⁿ | *gastisa | *gastijō̃ⁿ |
Datief | *wulfai, -ē | *wulfamiz | *gastai | *gastī |
Accusatief | *wulfan | *wulfanz | *gastin | *gastinz |
Vocatief | *wulfa | — | *gasti | — |
Instrumentalis | *wulfō | — | *gastī | — |
In het meervoud vielen ook hier vocatief en instrumentalis weg; de instrumentalis valt eigenlijk samen met de datief, de vocatief met de nominatief.
De bijvoeglijke naamwoorden pasten zich aan aan de naamval, het getal, en het geslacht.Er waren twee soorten verbuigingen:
Merk op dat ook het moderne Nederlands dit onderscheid maakt: een groot huis (sterk) vs. het grote huis (zwak). In het Nederlands is het onderscheid marginaal geworden, en spreektalig zijn vormen als "een grote huis" in opmars; in veel zuidelijke dialecten is het onderscheid al weggevallen. In het Oergermaans waren de verschillen tussen beide verbuigingen juist groot. De sterke verbuiging was gebaseerd op de /a/- en de /ō/-stammen, de zwakke verbuiging ging uit van de stammen op /n/.
Hieronder de vormen van het woord "blind" in het Oergermaans.
Sterke verbuiging | Zwakke verbuiging | |||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Mannelijk | Vrouwelijk | Onzijdig | Enkelvoud | Meervoud | ||||
Enkelvoud | Meervoud | Enkelvoud | Meervoud | Enkelvoud | Meervoud | |||
Nominatief | *blindaz | *blindai | *blindō | *blindōz | *blinda, -atō | *blindō | *blindanō | *blindaniz |
Genitief | *blindez(a) | *blindaizō | *blindezōz | *blindaizō | *blindez(a) | *blindaizō | ||
Datief | *blinde | *blindaimiz | *blindai | *blindaimiz | *blinde | *blindaimiz | *blindeni | *blindanmiz |
Accusatief | *blindanō | *blindanz | *blindō | *blindōz | *blindana | *blindaniz, -anuniz | *blindeniz | *blindanō |
Instrumentalis | *blindō | — | — | — | — | — | — | — |
Het moderne Nederlands kent slechts twee vormen (blind en blinde). In tweeduizend jaar is de vormenrijkdom als boven voor het grootste deel weggesleten.
Bij lidwoorden werden al meer vormen onderscheiden, waaronder waarschijnlijk ook de verouderde locatief:
Mannelijk | Vrouwelijk | Onzijdig | ||||
---|---|---|---|---|---|---|
Enkelvoud | Meervoud | Enkelvoud | Meervoud | Enkelvoud | Meervoud | |
Nominatief | *sa | *þai | *sō | *þōz | *þat | *þō, *þiō |
Genitief | *þes(a) | *þezō | *þezōz | |||
Datief | *þesmō, *þasmō | *þemiz, *þaimiz | *þezai | *þaimiz | — | — |
Accusatief | *þen(ō), *þan(ō) | *þans | *þō | *þaizō | — | — |
Instrumentalis | *þiō | — | — | — | — | — |
Locatief | *þī | — | — | — | — | — |
Opgemerkt moet worden dat deze "lidwoorden" in het Oergermaans waarschijnlijk niet als zodanig gebruikt werden. De gegeven vormen zijn waarschijnlijk vooral als aanwijzend voornaamwoord gebruikt - het gebruik van lidwoorden heeft zich in de Germaanse talen pas in een later stadium ontwikkeld.
Ook op het gebied van werkwoorden kende het Oergermaans aanzienlijk meer vormen dan het Nederlands tegenwoordig. Ten eerste waren er drie wijzen of modi:
Het moderne Nederlands onderscheidt bijna geen aanvoegende wijs meer, hoewel ze in archaïsche uitdrukkingen nog voorkomt (God zij met ons). In het Oergermaans worden deze wijze met steeds verschillende uitgangen uitgedrukt.
Het Oergermaans onderscheidde twee werkwoordstijden naar vorm: de tegenwoordige tijd en de verleden tijd. Vergeleken met de zes werkwoordstijden in het Latijn is dit maar weinig. Toch moet het Germaans met de beperkte vormen evenveel hebben kunnen uitdrukken als het Latijn. De moderne Germaanse talen hebben immers een uitgebreider systeem van tijden, dat nog gecompliceerder is dan het Latijnse. Hiervoor gebruikte het Oergermaans naar men veronderstelt een systeem van aspect. Ook de Slavische talen, die ook maar twee werkwoordstijden kennen, gebruiken een dergelijk systeem. Het prefix ge- zoals we dat in het huidige Nederlands kennen, kon dan in zijn Oudgermaanse vorm dienen om een handeling als voltooid of onvoltooid te typeren. Een precieze reconstructie van het Oudgermaanse systeem is echter moeilijk te geven. Deels lijkt het moderne, gecompliceerde tijdensysteem van het Nederlands of het Engels (het Engelse systeem is zelfs uitgebreider dan het Nederlandse) een latere innovatie van de Germaanse talen.
De vervoeging van het werkwoord *beraną ‘dragen’ luidde waarschijnlijk aldus:
Aantonende wijs | Aanvoegende wijs | Gebiedende wijs | ||||
---|---|---|---|---|---|---|
Bedrijvend | Lijdend | Bedrijvend | Lijdend | Bedrijvend | ||
Tegenwoordig | 1ste enkelvoud | *berō (ik draag) | *berai (ik word gedragen) | *beraų (als ik draag) | ??? | – |
2de enkelvoud | *birizi (jij draagt) | *berazai (jij wordt gedragen) | *beraiz (als jij draagt) | *beraizau (als jij wordt gedragen) | *ber (draag!) | |
3de enkelvoud | *biridi (hij draagt) | *beradai (hij wordt gedragen) | *berai (als hij draagt) | *beraidau (als hij wordt gedragen) | *beradau (draag!) | |
1ste tweevoud | *berōz (wij twee dragen) | *berandai (wij twee worden gedragen) | *beraiw (als wij twee dragen) | *beraindau (als wij twee worden gedragen) | – | |
2de tweevoud | *beradiz (jullie twee dragen) | *berandai (jullie twee worden gedragen) | *beraidiz (als jullie twee dragen) | *beraindau (als jullie twee worden gedragen) | *beradiz (draag(t)!) | |
1ste meervoud | *beramaz (wij dragen) | *berandai (wij worden gedragen) | *beraim (als wij dragen) | *beraindau (als wij worden gedragen) | – | |
2de meervoud | *berid (jullie dragen) | *berandai (jullie worden gedragen) | *beraid (als jullie dragen | *beraindau (als jullie worden gedragen) | *birid (draag(t)!) | |
3de meervoud | *berandi (zij dragen) | *berandai (zij worden gedragen) | *berain (als zij dragen) | *beraindau (als zij worden gedragen | *berandau (draag(t)!) | |
Verleden | 1ste enkelvoud | *bar (ik droeg) | – | *bērijų (als ik droeg) | – | – |
2de enkelvoud | *bart (jij droeg) | *bērīz (als jij droeg) | ||||
3de enkelvoud | *bar (hij droeg) | *bērī (als hij droeg) | ||||
1ste tweevoud | *bērū (wij twee droegen) | *bērīw (als wij twee droegen) | ||||
2de tweevoud | *bērudiz (jullie twee droegen) | *bērīdiz (als jullie twee droegen) | ||||
1ste meervoud | *bērum (wij droegen) | *bērīm (als wij droegen) | ||||
2de meervoud | *bērud (jullie droegen) | *bērīd (als jullie droegen) | ||||
3de meervoud | *bērun (zij droegen) | *bērīn (als zij droegen) | ||||
Onbepaalde wijs | *beraną (dragen) | |||||
Onvoltooid deelwoord | *berandz (dragende) | |||||
Voltooid deelwoord | *buranaz (gedragen) |
Merk op dat het voltooid deelwoord *buranaz geen ge- als voorvoegsel gebruikt. Het precieze gebruik van ge- in het tijdensysteem is nog niet duidelijk gereconstrueerd.
In de verleden tijd kan er sprake zijn van ablaut-reduplicatie: de stam wordt verdubbeld en de tweede klinker verandert (ablaut). In de moderne Germaanse talen komt reduplicatie bij werkwoorden niet meer voor. Hetzelfde systeem komt echter wel voor in woorden als wipwap en zigzag. Vroeger heeft het dus bij werkwoorden een grammaticale functie gehad.
Alle moderne Germaanse talen stammen van het Oergermaans af. De Oost-Germaanse dialectgroep (Gotisch) is uitgestorven en opgenomen in andere dialecten, maar de West-Germaanse en Noord-Germaanse talen leven volop. Het Engels is een wereldtaal; ook het Duits behoort tot de meest gesproken talen ter wereld. Bijna 90% van de dagelijkse woordenschat van het Nederlands is van Germaanse oorsprong. Een goed voorbeeld van de overeenkomsten tussen de verschillende talen zijn de getallen van 1 tot 10:
Oergermaans | Nederlands | Nedersaksisch | Duits | Oudhoogduits | Engels | Oudengels | Fries | Zweeds | Oudnoords | Gotisch |
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
*ainaz | een | iene | eins | ein | one | ān | ien | ett (en) | einn | ains |
*twai | twee | tweie | zwei | zwei | two | twā | twa | två | tveir | twai |
*þrīz | drie | dreie | drei | drī | three | þrēo | trije | tre | þrír | þreis |
*fedwōr | vier | viere | vier | fior | four | fēower | fjouwer | fyra | fjórir | fidwōr |
*fimf | vijf | viefe | fünf | fimf | five | fīf | fiif | fem | fimm | fimf |
*sehs | zes | zesse | sechs | sehs | six | siex | seis | sex | sex | saihs |
*sebun | zeven | seum | sieben | sibun | seven | seofon | sân | sju | sjau | sibun |
*ahtōu, *ahtau | acht | achte | acht | ahto | eight | eahte | acht | åtta | átta | ahtau |
*newun | negen | neegn | neun | niun | nine | niġon | njoggen | nio | níu | niun |
*tehun | tien | tiene | zehn | zehan | ten | tīen | tsien | tio | tíu | taihun |
Een ander voorbeeld van woorden die zich op Germaanse wortels laten herleiden zijn de dagen van de week, die weliswaar pas na tijd van het Oergermaans zijn ontstaan, maar zich in de vroege middeleeuwen door het hele Germaanssprekende taalgebied hebben verspreid. De Oergermaanse vormen die hier zijn gegeven hebben dus niet werkelijk bestaan, maar de vormen in alle latere talen zouden tot een dergelijke vorm herleid kunnen worden.
Oergermaans | Nederlands | Duits | Oudhoogduits | Engels | Oudengels | Fries | Oudfries | Zweeds | Oudnoords | betekenis |
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
*mēniniz dagaz | maandag | Montag | mānotag | Monday | mōnandæg | moandei | mōnandei/-dî | måndag | mánudagr | dag van de maan |
*tiwas dagaz, *þingas dagaz | dinsdag (ook 'dingsdag') | Dienstag | ziestag | Tuesday | tīwesdæg | tiisdei | tīesdei/-di | tisdag | týsdagr | dag van *Tiu/Tyr, dag van de volksvergadering |
*wōdanas dagaz | woensdag | (Mittwoch) | (mittiwehha) | Wednesday | wōdnesdæg | woansdei | wedenesdei/wednesdei | onsdag | óðinsdagr | dag van Wodan/Odin |
*þunras dagaz | donderdag | Donnerstag | thonarestag | Thursday | þunresdæg | tongersdei | thunresdî/-dei | torsdag | þórsdagr | dag van Donar/Thor |
*frijjōz dagaz | vrijdag | Freitag | frī(j)atag | Friday | frīgedæg | freed | frīadei/fredî/frīgendei | fredag | frjádagr | dag van Frige/Frigg |
*laugōz dagaz? | (zaterdag) | (Samstag) | (sambaztag)/sunnūnāband | (Saturday) | (sæternesdæg)/sunnanǣfen | sneon | (sāterdei/-dî)/sunnaēvend | lördag | laugardagr | verschillende betekenissen* |
*sunnōniz dagaz | zondag | Sonntag | sunnūntag | Sunday | sunnandæg | snein | sunnandî/*-dei | söndag | sunnudagr | dag van de zon |
*Er zijn verschillende verklaringen voor de etymologie: